Quy luật địa đới và quy luật phi địa đới

Chủ nhật , 31/07/2016, 22:13 GMT+7
     

BÀI 24: GIẢI BÀI TẬP QUY LUẬT ĐỊA ĐỚI VÀ QUY LUẬT PHI ĐỊA ĐỚI

(Bài 29 - Ban nâng cao)

I. HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI CÂU HỎI

Giải bài tập 1 trang 79 SGK địa lý 10: Trình bày khái niệm, nguyên nhân và các biểu hiện của quy luật địa Ä‘ói, quy luật phi địa Ä‘ói.

Trả lời

* Quy luật địa đới:

- Ọuy luật địa Ä‘á»›i là sá»± thay đổi có quy luật của tất cả các thành phần địa lí và cảnh quan địa lí theo vÄ© Ä‘á»™.

- Nguyên nhân là do hình dạng cầu cùa Trái Đất và bức xạ Mặt Trời. Dạng hình cầu của Trái Đất làm cho góc chiếu sáng cùa tia sáng Mặt Trời đến bề mặt đất (góc nhập xạ) thay đổi từ Xích đạo về hai cá»±c nên lượng bức xạ Mặt Trời cÅ©ng thay đổi theo.

- Biểu hiện: Sá»± phân bố các vòng Ä‘ai nhiệt; các Ä‘ai khí áp và Ä‘á»›i gió; các nhóm đất và kiểu thảm thá»±c vật trên Trái Đất.

* Ọuy luật phi địa đới:

- Quy luật phi địa Ä‘á»›i là quy luật phân bố không phụ thuá»™c vào tính chất phân bố theo địa Ä‘á»›i của các thành phần địa lí và cảnh quan.

- Nguyên nhân: Do nguồn năng lượng bên trong cùa Trái Đất. Nguồn năng lượng này tạo nên sá»± phân chia bề mặt Trái Đất thành lục địa, đại dÆ°Æ¡ng và địa hình núi cao.

- Biểu hiện: Quy luật Ä‘ai cao biểu hiện ở sá»± phân bố các vành Ä‘ai đất và thá»±c vật theo Ä‘á»™ cao và quy luật địa ô biểu hiện rõ ở sá»± thay đổi các kiêu thảm thá»±c vật theo kinh tuyến.

Giải bài tập 2 trang 79 SGK địa lý 10: Hãy lấy ví dụ chứng minh rằng địa Ä‘á»›i là quy luật phổ biến của các thành phần địa lí.

Trả lời

Địa Ä‘á»›i là quy iuật phổ biến cùa các thành phần địa lí. Hầu hết các thành phần địa lí nhÆ°: Ä‘ai khí áp, gió, nhiệt, khí hậu, đất, thá»±c vật... đều phân bố tuân theo quy luật địa Ä‘á»›i..

- Trên Trái Đất cỏ bảy Ä‘ai khí áp: má»™t áp thấp Xích đạo, hai áp cao chí tuyến, hai áp thấp ôn Ä‘á»›i, hai áp cao cá»±c Ä‘á»›i.

- Có tất cà sáu Ä‘á»›i gió, trên mồi bán cầu từ Xích đạo về cá»±c có: gió Mậu dịch, gió Tây ôn dá»›i, gió Đông cá»±c Ä‘á»›i.

- Trên má»—i bán cầu có bảy Ä‘á»›i khí hậu, tính từ Xích đạo về cá»±c có: Ä‘á»›i khí hậu Xích dạo, cận Xích đạo, nhiệt Ä‘á»›i, cận nhiệt Ä‘ói, ôn Ä‘á»›i, cận cá»±c và Ä‘á»›i khí hậu cá»±c.

- Sá»± phân bố các kiểu thảm thá»±c vật và các nhóm đất cÅ©ng tuân theo quy luật dịa Ä‘á»›i.

- Các kiểu thảm thá»±c vật từ cá»±c về Xích đạo ở bán cầu Bắc: Đài nguyên;-rừng lá kim; rừng lá rá»™ng và há»—n hợp ôn Ä‘á»›i; thào nguyên; rừng cận nhiệt ẩm; rừng và cây bụi lá cứng cận nhiệt; hoang mạc và bán hoang mạc; xavân, cây bụi; rừng nhiệt Ä‘á»›i, Xích đạo.

- Các nhóm đất từ cá»±c về Xích đạo ở bán cầu Bắc: đất Ä‘ài nguyên; pôt-dôn; nâu và xám; Ä‘en, hạt dè; đỏ vàng cận nhiệt ẩm; đỏ nâu; xám; đỏ và nâu đỏ; đỏ vàng (feralit).

- Ở bán cầu Nam, các thảm thá»±c vật và nhóm đất cÅ©ng tuân theo quy luật địa dá»›i nhÆ°ng ít chùng loại hÆ¡n (không có đất và thá»±c vật Ä‘ài nguyên, đất pốl-dôn và rừng lá kim).

Giải bài tập 3 trang 79 SGK địa lý 10: Quy luật địa ô và quy luật Ä‘ai cao giống và khác nhau ở những Ä‘iểm nào?

Trả lời

* Giống nhau:

- Đều là quy luật phân bố không phụ thuá»™c vào tính chất phân bố theo địa Ä‘á»›i cùa các thành phần địa lí và cảnh quan.

- Đều do nguồn năng lượng bên trong của Trái Đất gây nên.

* Khác nhau:

- Nguyên nhân:

+ Ọuv luật địa ô: được tạo nên do sá»± phân bố đất liền và đại dÆ°Æ¡ng hoặc do ảnh hưởng của các dãy núi chạy theo hÆ°á»›ng kinh tuyến làm cho khí hậu có sá»± phân hóa Ä‘ông - tây.

+ Quy luật Ä‘ai cao: do sá»± giảm nhanh nhiệt Ä‘á»™ theo Ä‘á»™ cao cùng vá»›i những thay đổi về Ä‘á»™ ẩm và lượng mÆ°a ở các miền núi cao.

- Biểu hiện:

+ Quy luật địa ô: là sá»± thay đồi có quy luật các thành phần địa lí và cành quan theo kinh tuyến, biểu hiện rõ nhất ở sá»± thay đổi cùa kiều thảm thá»±c vật.

+ Quy luật Ä‘ai cao: là sá»± thay đổi có quy luật các thành phần địa lí và cảng quan theo Ä‘ai cao, biêu hiện rõ là sá»± phân bố các vành Ä‘ai đất và thá»±c vật.

 

II. THÔNG TIN Bá»” SUNG.

1. Phạm vi biểu hiện của tính địa Ä‘á»›i

Càng xa bề mặt Trái Đất (lên trên hay là xuống dÆ°á»›i), tính địa Ä‘á»›i càng ngày càng yếu dần. Thí dụ, ở khu vá»±c sâu thẳm của các đại dÆ°Æ¡ng, khắp nÆ¡i đều có nhiệt Ä‘á»™ thường xuyên quá thấp (từ - 0,5°c đến 4°C), ánh sáng Mặt Trời không thâm nhập tá»›i Ä‘ó, thá»±c vật ở Ä‘ây không có, các khối nÆ°á»›c hầu nhÆ° ở tình trạng hoàn toàn yên lặng, nghÄ©a là ở đại dÆ°Æ¡ng không có những nguyên nhân gây ra sá»± xuất hiện và sá»± thay đồi của các Ä‘á»›i. Có thể tìm thấy má»™t vài dấu hiệu tượng trÆ°ng cho tính địa dá»›i ở sá»± phân bổ các loại trầm tích biển: trầm tích san hô tÆ°Æ¡ng ứng vá»›i các vÄ© Ä‘á»™ nhiệt Ä‘á»›i, bùn tảo cát ứng vá»›i các vÄ© Ä‘á»™ sần cá»±c. NhÆ°ng Ä‘iều Ä‘ó chỉ là sá»± phản ánh thụ Ä‘á»™ng, ở Ä‘áy biên, của các quá trình địa Ä‘á»›i, bởi vì các quá trình này vổn là đặc tính cùa bề mặt đại dÆ°Æ¡ng. Tàn dÆ° cùa vỏ tảo cát và sản phẩm do cấu trúc san hô bị phá hùy nằm ờ dÆ°á»›i Ä‘áy biển không nói lên Ä‘iều kiện sinh tồn cùa các sinh vật Ä‘ó.

Tính địa Ä‘á»›i cÅ©ng bị giảm Ä‘i ở các lá»›p cao của khí quyển. Nguồn năng lượng của khí quyển dÆ°á»›i thấp nhận được là từ bề mặt đất do Mặt Trời đốt nóng. Sá»± suy giảm nhiệt Ä‘á»™ theo Ä‘á»™ cao ở tầng đối lÆ°u là do sá»± cách xa dần nguồn năng lượng căn bản là bề mặt đất. Giá»›i hạn ảnh hưởng cùa nhiệt Ä‘á»™ bề mặt đất tá»›i tầng đối lÆ°u ở Ä‘á»™ cao khoảng 20km.

Càng Ä‘i sâu vào trong vỏ Trái Đất tính địa Ä‘á»›i mất Ä‘i má»™t cách nhanh chóng. Ở Ä‘á»™ sâu khoảng 15 - 30m nhiệt Ä‘á»™ đồng nhất trong năm và bằng nhiệt Ä‘á»™ trung bình hàng năm cùa không khí địa phÆ°Æ¡ng, Æ¡ dÆ°á»›i lá»›p có nhiệt Ä‘á»™ không đổi này, càng xuống sâu nhiệt Ä‘á»™ càng tăng. Ở Ä‘ây, sá»± phân bố nhiệt Ä‘á»™ không còn liên quan tá»›i bức xạ Mặt Trời (là nguồn năng lượng cùa các quá trình địa Ä‘á»›i) mà chi liên quan tá»›i nguồn năng lượng ở trong lòng đất (là nguồn năng lượng duy trì các quá trình phi địa Ä‘á»›i).

2. Biểu hiện của qui luật địa đới ở Việt Nam

NÆ°á»›c ta kéo dài trên 15 vÄ© tuyến, nếu xét theo qui luật địa Ä‘á»›i Ä‘úng ra là biểu hiện cùa nó không dáng kể và không rõ ràng, nhÆ°ng thá»±c tế hoàn toàn ngược lại (chù yếu là do nÆ°á»›c ta có các yếu tố tạo nên tính địa Ä‘á»›i già là gió mùa Ä‘ông bắc cùng vá»›i bức chắn địa hình). Nếu tính riêng về mùa hạ, nhiệt Ä‘á»™ có sá»± dông nhât trên cả nÆ°á»›c. Song nếu tính nhiệt Ä‘á»™ trung bình cả năm thì sá»± phân hóa Băc - Nam là 0,36°C/1 vÄ© tuyến. Đặc biệt về mùa Ä‘ông, do ảnh hưởng cùa giỏ mùa mùa dông Ä‘ã làm cho sá»± chênh lệch nhiệt Ä‘á»™ giữa miền Bắc và miên Nam trở nên rât lá»›n, tá»›i 9°C (tính theo nhiệt Ä‘á»™ trung bình tháng 1).

Gió mùa Ä‘ông bắc và thời tiết lạnh do nó gây ra cùng vá»›i tác Ä‘á»™ng cùa bức chắn địa hình Ä‘à chia lãnh thổ nÆ°á»›c ta thành hai Ä‘á»›i cảnh quan mà ranh giá»›i là Ä‘èo Hài Vân (vÄ© tuyến 16°B): 

+ Phía bắc Ä‘èo Hải Vân là Ä‘á»›i rừng gió mùa chí tuyến. Đới này lại được chia thành hai á Ä‘á»›i lấy ranh giá»›i là Đèo Ngang (giữa Hà TÄ©nh và Quảng Bình): phía Bắc Ä‘èo Ngang có ba tháng lạnh và khô vá»›i nhiệt Ä‘á»™ trung bình dưởi 18°C, lượng mÆ°a trung bình tháng nhỏ. Ở phía Nam Ä‘èo Ngang cho đến Ä‘èo Hải Vân mùa Ä‘ông ngăn không đến ba tháng, các khu vá»±c dồng bằng ven biển thì không còn tháng nào nhiệt Ä‘á»™ dÆ°á»›i 18°C nữa.

+ Phía Nam Ä‘èo Hải Vân là Ä‘á»›i rừng gió mùa á Xích đạo: không còn thời tiết lạnh và nhiệt Ä‘á»™ trung bình tháng lá»›n hÆ¡n 20°c. Tại Ä‘ây sá»± phân hóa theo qui luật địa Ä‘á»›i lại phân hóa theo chế  Ä‘á»™ ẩm. Người ta lấy ranh giá»›i khoảng vÄ© tuyến 14°B để chia Ä‘á»›i này thành hai á Ä‘á»›i: á Ä‘ói phía Bắc vÄ© tuyến 14°B có khí hậu tÆ°Æ¡ng đối ẩm, mùa khô ngắn và không sâu sắc do ảnh hưởng chắn cá»­a khối Kọm Turn; á Ä‘á»›i phía Nam vÄ© tuyến 14°B mùa khô sâu sắc, có thể kéo dài tá»›i 5-6 tháng.

3. Sá»± khác nhau giữa qui luật địa Ä‘á»›i và qui luật Ä‘ai cao

- Xét về hình thức cả hai qui luật này đều là sá»± giảm nhiệt. NhÆ°ng về bản chất thì khác nhau: trong tính địa Ä‘á»›i, sá»± giảm cân bằng bức xạ theo vÄ© Ä‘á»™ chủ yếu do sá»± giàm sút bức xạ sóng ngắn cùa Mặt Trời, liên quan tá»›i sá»± giảm dần góc nhập xạ; còn tính vành Ä‘ai theo Ä‘á»™ cao liên quan tá»›i vị trí Ä‘á»™ cao của địa phÆ°Æ¡ng so vá»›i má»±c nÆ°á»›c biển, sá»± giảm cân bàng bức xạ chù yểu do gia tăng nhanh phát xạ sóng dài cùa mặt đất.

- Trong số các Ä‘á»›i theo vÄ© Ä‘á»™ có những Ä‘á»›i mà nguồn gốc phát sinh không chỉ do nhiệt mà còn do Ä‘á»™ng lá»±c nhÆ° miền áp cao cận nhiệt. Tất nhiên theo Ä‘ai cao không thể có.

- Ở má»™t số miền núi khá cao vùng ôn Ä‘á»›i có vành Ä‘ai Ä‘ài nguyên trên cao. NhÆ°ng ở Ä‘ài nguyên núi cao này, Ä‘á»™ nắng lá»›n hÆ¡n và không có hiện tượng chiếu sáng đặc biệt nhÆ° Ä‘ài nguyên theo vÄ© Ä‘á»™ vá»›i những ngày và Ä‘êm dài cá»±c Ä‘á»›i.

- Nhiệt Ä‘á»™ thay đổi theo Ä‘á»™ cao nhanh hÆ¡n nhiều so vá»›i thay đổi theo vÄ© Ä‘á»™: tại bán cầu Bắc, nhiệt Ä‘á»™ giảm trung bình 0,5°C/1 vÄ© Ä‘á»™; còn ờ tầng đối lÆ°u theo chiều thẳng đứng, nhiệt Ä‘á»™ giảm 6°C/100m.

- Tính vành Ä‘ai theo Ä‘á»™ cao ở miền núi hình thành không phải chi Ä‘Æ¡n thuần dÆ°á»›i ảnh hường của sá»± thay đổi Ä‘á»™ cao, mà còn dÆ°á»›i ảnh hưởng cùa các dạng địa hình cụ thể. Vì vậy, tính vành Ä‘ai theo Ä‘á»™ cao Ä‘a dạng hÆ¡n, hay thay đổi hÆ¡n tính dịa Ä‘ói và bị phụ thuá»™c khá nhiều vào các yếu tố địa phÆ°Æ¡ng.

- Cấu trúc cùa tính vành Ä‘ai theo Ä‘á»™ cao phụ thuá»™c rất mạnh mẽ vào hÆ°á»›ng phÆ¡i cùa sườn núi. Do ảnh hường cùa hÆ°á»›ng phÆ¡i, xuất hiện sá»± không đổi xứng cùa tính vành Ä‘ai nghÄ©a là sá»± khác nhau về Ä‘á»™ cao, cùng nhÆ° biểu hiện cảnh quan cùa vành Ä‘ai cùng tên ở sườn đối lập.

- Trong những Ä‘iều kiện nhất định, xuất hiện hiện tượng đảo ngược của tính vành Ä‘ai theo Ä‘á»™ cao (hiện tượng đảo ngược của các Ä‘á»›i theo vÄ© Ä‘á»™ không bao giờ xảy ra).

dia ly 10 bai 24 giai bai tap dia ly 10 bai 24 bai 24 dia ly 10